Mowa to proces językowego porozumiewania się przy użyciu słów, gdzie nadawca przekazuje informację, a odbiorca ją odbiera (Leon Kaczmarek).
Rozwój mowy jest procesem skomplikowanym, na który wpływ mają:

• Czynniki biologiczne – stan ośrodkowego układu nerwowego, narządy mowy i słuch, a także prawidło funkcjonujący narząd wzroku, dzięki któremu słyszanym przez dziecko wypowiedziom towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów oraz układów ust podczas artykulacji.
• Czynniki społeczne – postawy rodzicielskie, styl wychowania czy więź z dzieckiem.

Prawidłowy rozwój mowy jest niezwykle ważny w rozwoju dziecka. Dzięki mowie możemy komunikować się z innymi, wyrażać swoje myśli, emocje i uczucia. Rozumienie mowy zaś wpływa na poznawanie otaczającego świata.
Dzieci w wieku przedszkolnym nie stanowią jednolitej pod względem rozwoju mowy grupy.
Zatem co zrobić gdy mowa dziecka odbiega od przyjętego wzorca?

Rozwój mowy dziecka można podzielić na cztery okresy:

1. Okres melodii – trwa od urodzenia do 1 roku życia. Ważny w tym okresie jest dziecięcy płacz, ponieważ to on stanowi pierwsze przedjęzykowe komunikaty. Dziecko właśnie za pomocą krzyku komunikuje swoje potrzeby. Między 2-4 miesiącem życia dziecka pojawia się głużenie, które polega na wydawaniu przez niemowlęta dźwięków przypominających samogłoski i spółgłoski danego języka. Głużenie jest bezwarunkowe, a jego celem jest ćwiczenie narządów artykulacyjnych. Między 4-6 miesiącem życia dziecka pojawia się gaworzenie czyli pierwsze zabawy głosem – dziecko zaczyna prowadzić „rozmowę” z dorosłym opiekunem, posługując się prostymi sylabami. Gaworzenie to świadome naśladowanie dźwięków mowy słyszanej w wypowiedziach. Dzieci z niedosłuchem lub głuchotą nie gaworzą. Między 7-8 miesiącem życia dziecko zaczyna reagować na mowę – odwracając głowę w kierunku osoby mówiącej. Dziecko nie rozumie jeszcze znaczenia wyrazu, ale rozróżnia melodię mowy, tj. na podniesiony ton reaguje płaczem, a na mowę miłym, cichym głosem reaguje uśmiechem. Około 12 miesiąca życia dziecko zaczyna rozumieć, co się do niego mówi, reaguje na swoje imię. Mowa bierna przewyższa mowę czynną tzn. dziecko rozumie więcej niż jest w stanie powiedzieć. Rozwój mowy w okresie melodii postępuje równolegle z rozwojem fizycznym. Fazie głużenia odpowiada umiejętność unoszenia głowy, gaworzeniu – umiejętność siadania, a pierwszym wyrazom – pozycja pionowa.

2. Okres wyrazu – przypada między 1 – 2 rokiem życia.
Dziecko w tym okresie używa już wielu samogłosek [o], [u], [a], [e], [i], [y] (oprócz nosowych), wymawia znaczną ilość spółgłosek; np. [p], [b], [m], [t], [d], [n], [l], [k], [ś], czasem [d]. Większość wypowiadanych spółgłosek jest w charakterystyczny sposób zmiękczana, co spowodowane jest, typowym w tym wieku, unoszeniem masy języka ku górze. Ten artykulacyjny nawyk z czasem zanika. W mowie dziecka pojawiają się pojedyncze wyrazy. Dziecko początkowo upraszcza budowę słów wymawiając pierwszą sylabę lub końcówkę wyrazu, np. „mi” zamiast miś, „da” zamiast daj, „ne” zamiast nie, „ampa” zamiast lampa, „tota” zamiast ciocia. Stadium wyrazu charakteryzują onomatopeje, np. hau-hau, często wyraz pełni funkcję zdania. Mowa jest sytuacyjna – zrozumiała dla otoczenia tylko na podstawie pozawerbalnych zachowań dziecka i całej sytuacji. Pod koniec tego okresu dziecko powinno używać od 200 do 500 wyrazów.

3. Okres zdania – pierwsze zdania pojawiają się między 2 – 3 rokiem życia. Wraz z wiekiem, wzrasta zarówno zasób słów rozumianych przez dziecko (słownik bierny), jak też zasób wyrazów, jakim posługuje się ono w swojej mowie (słownik czynny). Dziecko trudniejsze głoski zastępuje łatwiejszymi do wymówienia. Zniekształcenia głosek należy tłumaczyć zbyt słabą jeszcze sprawnością artykulacyjną narządów mowy dziecka. Pod koniec okresu zdania (przypadającego na 3 rok życia dziecka) mowę dziecka cechuje:
• zmiękczanie głosek: [s], [z], [c], [dz],
• [r] może być wymawiane jako [j] lub [l]
• zamiast [f] występuje często [ch] i odwrotnie
• upraszczanie grup spółgłoskowych w nagłosie, bądź śródgłosie wyrazu
• brak wyraźnych końcówek w wypowiadanych wyrazach
• charakterystyczne są neologizmy dziecięce, np. kawniki (ciastka do kawy).
Najwcześniejsze wypowiedzi zdaniowe mają charakter prostego zdania pojedynczego, a następnie rozwiniętego. Słownictwo dziecka pod koniec tego okresu to 800 – 1500 wyrazów.

4. Okres swoistej mowy dziecięcej – przypada na wiek od 3 do 7 lat.
Dziecko w tym okresie prowadzi już swobodne rozmowy i potrafi posługiwać się rozbudowanymi zdaniami. Mowa w dalszym ciągu rozwija się pod względem artykulacyjnym, wzbogaca się zasób słownictwa. Pamiętać należy, że dzieci uczą się mowy od swoich rodziców, którzy dostarczają gotowych wzorców językowych.
U dziecka trzyletniego:
• występuje stały wzrost słownictwa,
• pojawiają się samogłoski nosowe [ę] i [ą]
• zdania zawierają zazwyczaj od 3 do 5 słów,
• stopniowo będzie ustępowało zjawisko charakterystycznej miękkości spółgłosek,
• następuje szybki rozwój konstrukcji składniowych (budowanie wszystkich typów zdań złożonych podrzędnie i współrzędnie),
• wzrost sprawności komunikacyjnej i społecznej,
• dziecko zna poniższe informacje: imię, wiek, płeć.

Mowa dziecka czteroletniego, prawidłowo rozwijającego się, jest już zrozumiała dla odbiorców. Następuje stały wzrost słownictwa, co powoduje, że wypowiedzi czterolatka stają się coraz dłuższe i barwniejsze. Dziecko czteroletnie zaczyna zadawać mnóstwo pytań. Do najczęściej zadawanych pytań należy: dlaczego? Tę naturalną rozwojową skłonność do pytań należy podtrzymywać. Odpowiedzi muszą być prawdziwe. Nie wolno dziecka okłamywać. Odpowiedzi muszą być proste i podstawowe. Udzielając odpowiedzi, jednocześnie dostarczamy dziecku wzorów wypowiedzi, wzbogacamy jego słownictwo i kształcimy kompetencję komunikacyjną. Budujemy również określony model relacji.
• Dziecko zaczyna odróżniać głoski: [s], [z], [c], [dz] od [ś], [ź], [d], [dź], a więc ich miękkich odpowiedników.
• Pod koniec 4 roku życia może pojawić się głoska [r], którą wcześniej dziecko pomijało w wymowie lub zastępowało inną.
• Około 4 – 5 roku życia pojawiają się głoski: [sz], [ż], [cz], [dż].
• Czterolatek sprawnie porusza się w gąszczu wyrażeń przyimkowych nazywających relacje przestrzenne. Rozumie bardzo dobrze przyimki: na, do, w; gorzej radzi sobie z przyimkami obok, pod, za.
• Trudność sprawiają mu relacje czasowe, np. po obiedzie, po kąpieli, przed kolacją. Rzadko pojawiają się one w mowie dziecka czteroletniego.
• U czterolatka zauważyć można spadek liczby neologizmów dziecięcych.
• Dziecko stale wzbogaca słownictwo, buduje zdania rozwinięte i złożone.
• Często używa wyrazów nazywających cechy – wzrost liczby przymiotników i przysłówków.

Prawidłowa mowa uzależniona jest od sprawności aparatu artykulacyjnego (języka, warg, żuchwy, policzków, podniebienia). Zaburzenia czynności fizjologicznych takich jak ssanie, gryzienie, połykanie, żucie i oddychanie może być przyczyną obniżonej sprawności ruchowej aparatu artykulacyjnego, a przez to przyczyną wadliwej artykulacji, dlatego w procesie nabywania mowy ważne są ćwiczenia narządów artykulacyjnych. Ćwiczenia te należy wykonywać dokładnie, zaczynając od tych prostszych.

1. Ćwiczenia wzmacniające mięśnie warg:
– naśladowanie rybki – wciągać policzki do jamy ustnej,
– cmokanie i parskanie (wprawianie warg w drganie),
– układamy usta w dzióbek, przesuwamy raz w prawo, raz w lewo,
– wymawianie na zmianę samogłosek: karetka, która jedzie na sygnale e-o-e-o, policja, która jedzie na sygnale i-u-i-u, osiołek, który robi i-o-i-o,
– robienie na zmianę uśmiechniętej i smutnej minki (kąciki ust w górę i w dół),
– przytrzymanie kredki/ołówka pod nosem przy pomocy górnej wargi,
– nadymanie policzków i zatrzymanie powietrza w jamie ustnej na około 4 -5 sekund,
– nadymać policzki na zmianę lewy i prawy, przesuwać powietrze z jednej strony jamy ustnej do drugiej przy zwartych wargach,
– przy zamkniętych szczękach – zwieranie i rozwieranie warg,
– przy zamkniętych szczękach – unoszenie na zmianę wargi górnej (tak, by odsłonić górne zęby) i dolnej (by odsłonić zęby dolne),
– utrzymywanie przy pomocy warg patyczka obciążonego plasteliną,
– rysowanie kółek wargami wysuniętymi i ułożonymi w dzióbek,
– na płaski talerzyk wysypujemy ryż preparowany i prosimy dziecko żeby za pomocą samych warg próbowało jeść.

2. Ćwiczenia języka:
– wysuwanie języka na zewnątrz i cofanie w głąb jamy ustnej; język nie powinien dotykać warg,
– język wysunięty z jamy ustnej, na przemian przyjmuje kształt łopaty (szeroki) i grotu (wąski); nie dotyka zębów, ani warg,
– zaginanie wysuniętego języka w kształcie łopaty (język szeroki) możliwie najwyżej w kierunku nosa (język przylega do górnej wargi), a następnie ten sam układ na wardze dolnej,
– unoszenie wąskiego języka możliwie najwyżej w kierunku nosa,
– przy otwartych ustach – chowanie języka pod górną wargę (między wargę, a zęby), a następnie pod dolną (również między wargę, a zęby),
– oblizywanie zewnętrznej powierzchni zębów przy zamkniętych ustach,
– język chowamy do buzi i myjemy wewnętrzną powierzchnię zębów,
– liczymy językiem zęby na dole,
– czubkiem języka dotykamy kącików warg,
– z języka robimy koci grzbiet – zaczepiamy język za dolne zęby i wypychamy,
– przy szeroko otwartych ustach – dotykanie na zmianę górnych i dolnych zębów,
– przy otwartych ustach – dotykanie czubkiem języka różnych punktów na podniebieniu (tzw. liczenie gwiazdek na niebie) oraz przesuwanie językiem po podniebieniu w przód i w tył (tzw. malowanie sufitu),
– zwijanie języka w rulonik,
– uniesienie boków języka, tak aby ułożył się w kształt miseczki,
– uderzanie czubkiem języka o górny wałek dziąsłowy przy otwartych ustach,
– kląskamy jak koniki przy jednoczesnych ruchach warg (uśmiech- kółko),
– mlaskamy językiem,
– oblizujemy wargi (można je posmarować czymś słodkim),
– udajemy, że liżemy lody.

3. Ćwiczenia podniebienia miękkiego:
– ziewanie,
– przy szeroko otwartej jamie ustnej – wdech tylko przez jamę nosową, wydech przez usta,
– wymawianie: uku – ugu – oko – ogo – ukku – uggu – okko – oggo,
– chrapanie, naśladowanie kaszlu.

4. Ćwiczenia szczęki dolnej:
– powolne opuszczanie i unoszenie żuchwy,
– powolne opuszczanie i unoszenie żuchwy przy zamkniętych ustach,
– powolne poruszanie żuchwą w przód i w tył oraz na boki przy zamkniętych ustach,
– naśladowanie żucia.

5. Ćwiczenia oddechowe:
– wdech nosem ( usta zamknięte) i wydech ustami,
– dmuchanie na papierki umieszczone na talerzyku,
– dmuchanie baniek mydlanych nosem,
– nauka dmuchania nosa,
– zdmuchiwanie świeczki nosem,
– słuchanie bajki, oglądanie bajki ze szpatułka między ustami, nos oddycha,
– dmuchanie na świecę tak aby nie zgasić płomienia,
– chłodzenie „gorącej zupy” – dmuchanie ciągłym strumieniem,
– chuchanie na zmarznięte ręce,
– naśladowanie lokomotywy – wydmuchiwanie „nadmiaru pary” – „ffff”, „szszsz”,
– naśladowanie balonika – wypuszczanie powietrza z jednoczesnym odgłosem „sssss”,
– nadmuchiwanie balonika,
– dmuchanie na piórko, aby nie spadło,
– liczenie na jednym wydechu,
– wąchanie np. kwiatów, opakowań po perfumach itp.,
– robienie kleksów z farby, dmuchanie na nie przez słomkę trzymaną wargami,
– dmuchanie na piłeczkę pingpongową, statki na wodzie itp. z taką siłą, aby mogły się przemieszczać,
– puszczanie baniek mydlanych,
– dmuchanie przez rurkę trzymaną wargami i zanurzoną w wodzie tak, aby tworzyły się pęcherzyki powietrza na jej powierzchni.

6. Ćwiczenia fonacyjne:
– wierszyki, wyrażenia dźwiękonaśladowcze, śpiewanie piosenek
– naśladowanie śmiechu różnych ludzi:
• Mężczyzna – głośne „hohohoho”,
• kobieta- o średnim natężeniu „hahahaha”,
• staruszka- cichutko „hehehehe”,
• dziewczynki – piskliwy „hihihihi”,
• chłopcy – hałaśliwy „hahahaha”,
– śpiewanie samogłoskowych kołysanek na melodię „Kotki dwa” śpiewamy tylko „aaaaaaaaaa” lub mruczymy „mmmmmm”,
– wymawianie samogłosek [a], [o], [u], [e], [y], [i]. Najpierw pojedyncze samogłoski, potem przedłużone dźwięki,
– wymawianie krótkiego zdania szeptem, półgłosem, głosem pełnym i krzycząc.

Co możemy jeszcze robić?
Do diety dziecka należy wprowadzać różnorodne pokarmy. Podczas jedzenia twardych rzeczy mięśnie aparatu artykulacyjnego wykonują ciężką pracę i dzięki temu sprawniej będą później działać.
Uczyć dzieci pić z otwartego kubka. Picie z butelki czy niekapka wpływa negatywnie na rozwój jego narządów mowy. Dziecko pijąc z kubka niekapka wkłada twardy ustnik między zęby lub między dziąsła, a to może prowadzić do wad zgryzu. Podczas picia z niekapka język leży na dnie jamy ustnej i nie pracuje, nie pracują również mięśnie warg, języka i policzków, co przyczynia się do obniżonej sprawności tych narządów artykulacyjnych.
Pamiętając, że w procesie kształtowania mowy dziecka ważną rolę odgrywa najbliższe środowisko dziecka czyli rodzice, rozmawiajmy z dzieckiem, czytajmy, przeglądajmy razem książeczki, naśladujmy zwierzęta, pojazdy i inne wyrażenia dźwiękonaśladowcze, śpiewajmy. Wszystko to buduje więzi, daje poczucie bezpieczeństwa, ale przede wszystkim rozwija mowę dziecka wzbogacając słownictwo bierne i czynne.